Dấu ấn ngàn năm: Lịch sử gốm Bát Tràng qua từng thời kỳ

Trong căn xưởng nhỏ ven đê, mùi đất ẩm quyện cùng hơi nóng nồng đượm của mẻ lò vừa hạ lửa gợi nhắc về một câu chuyện xưa cũ. Dòng chảy lịch sử gốm Bát Tràng đã khởi đi tự thuở đất kinh kỳ Thăng Long định hình, tích tụ qua từng hạt phù sa sông Hồng để tạo nên một di sản thủ công trường tồn. Trải qua bao dâu bể, gốm không chỉ là vật dụng thường nhật hay đồ thờ phụng trang nghiêm, mà là nơi đất và lửa cùng kể câu chuyện ngàn năm của người Việt.

Một khi trưng bày các sản phẩm gốm xưa và nay tại bảo tàng gốm Bát Tràng (Ảnh: sưu tầm)

Khởi nguồn ven sông Hồng: Dấu mốc hình thành làng gốm Bát Tràng

Lần giở từng trang ký ức, mạch nguồn của làng nghề bắt đầu từ cuộc thiên di lịch sử của các dòng họ làm gốm về vùng đất bồi phù sa trù phú ven sông Nhị Hà. Khi triều đô dời về đất Long Đỗ, những người thợ tài hoa đã nhận ra mối lương duyên trời ban giữa dòng nước đục ngầu phù sa và mỏ đất sét trắng dẻo mịn hiếm có tại địa phương.

Sông Hồng khi ấy không chỉ tưới tắm cho đôi bàn tay làm nghề mà còn là tuyến đường thủy huyết mạch nối liền làng gốm với kinh thành và các vùng lân cận. Trong buổi ban sơ, những bàn xoay mộc mạc đã nhào nặn nên các vật phẩm dân sinh giản dị như vò, liễn, bát, đĩa, đồng thời chế tác những dòng sản phẩm gạch ngói, đồ thờ cúng tinh xảo phục vụ cung đình. Từng viên gạch Bát Tràng bền chắc, đượm lửa đã đi vào nếp sống của cư dân Đại Việt, đánh dấu bước chân khởi thủy vững vàng của một trung tâm sản xuất gốm trứ danh.

Những thăng trầm trong lịch sử gốm Bát Tràng và sự chuyển mình của các dòng men cổ

Đi qua các triều đại Lý, Trần, Lê, diện mạo của gốm Bát Tràng ngày càng định hình rõ nét. Mỗi thời kỳ lịch sử lại ghi dấu bằng một ngôn ngữ men màu độc bản. Nếu gốm thời Lý - Trần mang sắc thái mộc mạc, khoáng đạt với men ngọc, men nâu và men ngà, thì sang thời Lê - Mạc, các sắc men lam trầm ấm và men rạn độc đáo bắt đầu chiếm lĩnh, mở ra thời kỳ cực thịnh của nghệ thuật tạo hình gốm tâm linh.

Vào những giai đoạn mở cửa giao thương quốc tế, gốm Bát Tràng đã theo chân các thương thuyền cập bến tại các thương cảng lớn để vươn mình ra biển lớn. Sản phẩm gốm men lam, men nhiều màu của xứ sở Đại Việt từng khiến thương nhân Á - Âu trầm trồ bởi vẻ đẹp vừa đằm thắm vừa phóng khoáng.

Dẫu vậy, lịch sử không thiếu những đoạn thăng trầm. Có những giai đoạn nghề gốm đối mặt với khó khăn, lò nung nguội lạnh vì chiến tranh và biến động kinh tế. Thế nhưng, trong căn bếp nhỏ của mỗi gia đình thợ gốm, ngọn lửa nghề vẫn được gìn giữ âm thầm. Các thế hệ nghệ nhân cần mẫn truyền lại bài men gia truyền qua từng câu ca dao, giữ cho hồn cốt của đất không bị mai một trước thời gian.

Đất, lửa và bàn tay: Triết lý thủ công tạo nên giá trị Bát Tràng

Giá trị bất biến của Bát Tràng qua hàng trăm năm đúc kết lại trong nguyên tắc bất di bất dịch: 'nhất xương, nhì da, thứ ba dạc lò'. Đất phải được chọn lọc kỹ càng, luyện cho thật dẻo để tạo nên phần 'xương' vững chãi; men phải nấu từ tro thảo mộc, đá tự nhiên để tạo lớp 'da' bóng mượt, có chiều sâu; và kỹ thuật điều tiết ngọn lửa trong lò nung quyết định sự sống của từng tác phẩm.

Dù thời gian trôi qua, đôi bàn tay vuốt nặn trên bàn xoay vẫn là chiếc cầu nối kỳ diệu nhất giữa tâm hồn người thợ và đất sét. Từng vết lõm ngón tay, từng đường gân nổi hay nhịp thở của nghệ nhân đều được đất ghi lại trọn vẹn. Ngày nay, sự chuyển dịch từ các lò bầu, lò ếch đun củi xưa cũ sang hệ thống lò nung hiện đại giúp kiểm soát nhiệt độ ổn định hơn, giảm thiểu khói bụi, nhưng linh hồn của lửa và sự biến ảo tự nhiên của bài men truyền thống vẫn là điều cốt lõi được trân trọng giữ gìn.

Gốm Bát Tràng trong đời sống đương đại: Mạch nguồn tiếp nối tại Gốm Hỏa Thổ

Bước vào nhịp sống hiện đại, vẻ đẹp xưa cũ không hề bị lãng quên mà hòa nhập dịu dàng vào không gian sống mới. Tại xưởng Gốm Hỏa Thổ - Terrafire Ceramics, chúng tôi nhìn nhận lịch sử gốm Bát Tràng như một dòng chảy sống động, nơi nét mộc mạc cổ truyền gặp gỡ công năng tối giản của đời sống đương đại.

Mỗi chiếc Bình gốm dáng đài hoạ tiết hoa Sen vẽ tay hay Bình hoa gốm dáng dáng cổ nhỏ họa tiết Hoa Mẫu Đơn vẽ tay ra đời tại xưởng đều mang theo tinh thần ấy: sử dụng đất bản địa, phủ men tro khoáng tự nhiên và đón nhận những vết rạn li ti như một nét duyên bất toàn. Một chiếc Bình hoa gốm dáng chân cao vẽ họa tiết hoa cỏ đồng nội đặt nơi góc phòng khách không chỉ đơn thuần là vật cắm hoa, mà còn là một lát cắt ký ức, mang hơi ấm phù sa ngàn năm về sưởi ấm gian nhà bạn.

Dù trải qua muôn trùng biến động, hành trình của gốm vẫn là hành trình của sự chân thật và kiên nhẫn. Nếu một ngày bạn muốn tìm một khoảng lặng, mời bạn ghé thăm gian trưng bày của Gốm Hỏa Thổ để tự tay chạm vào chất đất thô mộc, ngắm nhìn sắc men lắng đọng và cùng chúng tôi tiếp nối câu chuyện bình dị của làng nghề.